در قسمت پنجاهوهفتم برنامه «اکنون» به کارگردانی محمدرضا رضاییان و میزبانی سروش صحت که از پلتفرم فیلیمو پخش شد، مهمانی روبهروی صحت نشست که قرار نبود صرفاً حالمان را خوب کند. دکتر عباس کاظمی، جامعهشناس و پژوهشگر، با لحنی آرام اما کلامی صریح، از دانشی سخن گفت که وظیفهاش برهمزدن نظم معمول زندگی است.
او جامعهشناسی را یک علم «برآشوبنده» (Disruptive) مینامد؛ دانشی که نیامده تا زندگی را سادهتر کند، بلکه آمده تا نشان دهد آنچه ما طبیعی، شخصی و بدیهی میپنداریم، در واقع قراردادهای اجتماعی ساختهشدهای هستند که میتوانند تغییر کنند.
انتخابهای ما چقدر شخصیاند؟
یکی از نقاط درخشان این گفتوگو، بحث دربارهی مفهوم «انتخاب» بود. دکتر کاظمی توضیح داد که حتی خصوصیترین مسائل ما مثل سلیقهی موسیقی یا سبک لباس پوشیدن، محصول جایگاه طبقاتی و ساختارهای پنهان جامعه است. برای فهم این پرسش، ارجاع به کتاب «درسهایی از جامعهشناسی پیر بوردیو»، نوشتهی پاتریس بنویتس، نشر آگه ضروری است. این کتاب به زبانی ساده مفاهیم «عادتواره» و «سرمایهی فرهنگی» را توضیح میدهد تا بفهمیم چرا ذائقهی ما، در واقع بازتولید امتیازها یا محدودیتهای اجتماعی ماست. در کنار آن، کتاب «تغییر: رخدادهای بزرگ چگونه فراگیر میشوند؟»، نوشتهی دیمون سنتولا، ترجمهی سعید زرگریان، نشر آموخته، نشان میدهد که تغییرات بزرگ نه از دل قهرمانها یا اینفلوئنسرها، بلکه از میان شبکههای کوچک و روابط محیطی شکل میگیرند.
زندگی روزمره؛ جایی که جامعه پنهان میشود
قلب پروژهی فکری عباس کاظمی را باید در دو کتاب کلیدی او جستوجو کرد که هر دو کتاب را نشر فرهنگ جاوید منتشر کرده است:
۱. کتاب امر روزمره در جامعهی پساانقلابی: او از دل اشیایی مثل اتومبیل پیکان، صف و شلوار جین، تحولهای عمیق و پوستاندازی جامعه ایران را روایت میکند.
۲. کتاب پرسهزنی و زندگی روزمرهی ایرانی: کاظمی پرسهزدن در مرکزهای خرید را نوعی «جنگ چریکی» برای تسخیر فضایی میبیند که در آن طبقهی متوسط تلاش میکند هویت و سبک زندگی خود را فراتر از محدودیتهای رسمی ابراز کند.
او در کتاب دیگرش، «دانشگاه؛ از نردبان تا سایبان»، نشر پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، همین نگاه نقادانه را به نهاد علم میبرد. او معتقد است دانشگاه که روزگاری «نردبان» صعود طبقاتی بود، اکنون به «سایبانی» تبدیل شده که صرفاً پناهگاهی برای به تأخیر انداختن ورود جوانان به بازار کار بیرونق است.
تاریخ پنهان و سفر نظریهها
در این برنامه به کتاب «تفریحات ایرانیان: مسکرات و مخدرات از صفویه تا قاجاریه»، نوشتهی رودی متی، ترجمه مانی صالحیعلامه، نشر نامک نیز اشاره شد؛ روایتی از شکاف میان هنجارهای رسمی و زیست واقعی در تاریخ ایران که یادآوری میکند جامعه همیشه منعطفتر از قوانینش بوده است.
برای ورود سادهتر به جهان جامعهشناسی، دکتر کاظمی کتاب «جامعه را ببینیم»، نوشتهی یوران آرنه، نشر افکار جدید را پیشنهاد کرد. آرنه با استعارهی «جنگل» توضیح میدهد که برای دیدن حقیقت جامعه، باید هم در دل آن بود و هم از آن فاصله گرفت. همچنین کتاب «سفر نظریهها»، نشر اگر از خودَ عباس کاظمی، نشان میدهد که ایدهها ایستا نیستند و در بافت ایران، معنای تازهای پیدا میکنند.
چرا این گفتوگو اهمیت دارد؟
قسمت پنجاهوهفتم برنامهی «اکنون»، نمایش یک شیوهی دیدن است. کاظمی تأکید میکند که برای جامعهشناس بودن، لزوماً نیازی به مدرک دانشگاهی نیست؛ بلکه داشتن تخیل جامعهشناختی، کنجکاوی کودکانه و زیر سوال بردن بدیهیات (Common Sense) اولین قدم است. شاید مسئله این نیست که جامعهشناسی آرامش ما را برهم میزند؛ مسئله این است که ما به آرامشی عادت کردهایم که بر «نادیدن» بنا شده است.
دیدگاهها
پاسخ آوانگارد: